पात्रो
राशिफल
विदेशी विनिमय
सुन / चाँदी
युनिकोड
मौसम
शेयर बजार
संवाददाता:- प्रशान्त महासागर
नेपालमा इन्धन महँगो हुनु : वास्तविकता र कारण
नेपालमा पेट्रोल, डिजेल र एलपी ग्यासजस्ता इन्धनका लागि आफ्नै उत्पादन छैन । हरेक लिटर तेल हामी भारतबाट आयात गर्छौँ । भारतको Indian Oil Corporation र नेपाल आयल निगम बीचको दीर्घकालीन सम्झौताले यो आयात सम्भव बनाएको छ । तर, नेपालमा इन्धनको मूल्य भारतको मूल्य भन्दा लगभग दोब्बर छ । काठमाडौंमा पेट्रोल रु २०२ प्रति लिटर र डिजेल रु १८२ प्रति लिटर पुगेको छ । यो मूल्य केवल इन्धनको मूल्य होइन; यसमा ढुवानी, कर, निगम खर्च र भ्याट पनि जोडिएका छन ।
नेपालमा आउने पेट्रोल र डिजेल मुख्य रूपमा चार रिफाइनरीबाट आउँछ ।
१. बरौनी (बिहार) – मोतीहारी–अमलेखगञ्ज पाइपलाइनमार्फत मुख्य डिजेल आपूर्ति हुन्छ ।
२. मथुरा (उत्तर प्रदेश) – पश्चिम नेपालतर्फ पेट्रोल र डिजेल ट्यांकरमार्फत आयात हुन्छ ।
३. हल्दिया (पश्चिम बंगाल) – पूर्वी नेपाल (झापा, विराटनगर) को आयात हुन्छन ।
४. पानीपत (हरियाणा) – अप्रत्यक्ष रूपमा सन्तुलन मिलाउने आयात भई रहने ठाउँ हो ।
नेपालमा इन्धन पाइपलाइन र ट्यांकर दुबै माध्यमबाट ल्याइन्छन । नेपालका प्रमुख डिपोहरू हुन्: अमलेखगञ्ज, थानकोट, पोखरा, विराटनगर, धनगढी । एलपी ग्यास पनि भारतबाट बल्कमा आयात गरी नेपालमा सिलिन्डरमा भरिन्छ र निजी कम्पनीहरूले वितरण गर्छन ।
नेपालमा मूल्य बढाउने मुख्य कारणहरु यसप्रकारका छन :
१. नेपालमा पेट्रोलको मूल्य २०२ रुपैयाँसम्म पुग्नुका कारणहरू स्पष्ट छन कि आयातमा पूर्ण निर्भरता – आफ्नै उत्पादन नभएकाले सस्तो मूल्य नेपालमै सुनिश्चित नभएको हो ।
२. ढुवानी खर्च – पहाडी भूगोल र लामो दूरीले ढुवानी महँगो बनाउँछ ।
३. उच्च कर – भन्सार, अन्त:शुल्क, पूर्वाधार कर र VAT मात्रै करिब ७० रुपैयाँ/लिटर छन भने अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य – मध्यपूर्व तनाव, तेलको विश्व बजार मूल्य र भारतमा मूल्य परिवर्तनले असर पार्छ ।
४. नेपाल आयल निगमको घाटा/नाफा समायोजन – कहिले घाटा कम गर्न मूल्य बढाइन्छ।
पेट्रोलको मूल्य संरचना (२०२ रुपैयाँ/लिटर)
शीर्षक रकम (रु) भारतबाट खरिद मूल्य १२५/-
कर (भन्सार + अन्त:शुल्क + पूर्वाधार) ४४/-
ढुवानी + बीमा १४/-
निगम खर्च/समायोजन ६/-
भ्याट (१३%) २५/-
जम्मा २०२/-
यदि कर हटाइयो भने, पेट्रोल लगभग १४५ रुपैयाँ/लिटर पर्थ्यो । तर सरकारले कर हटाउँदा विकास र पूर्वाधार बजेटमा असर पर्छ । त्यसैले कर पूर्ण रूपमा हटाउनु व्यावहारिक छैन ।
अन्तमा, नेपालमा इन्धन महँगो हुनु कुनै एक कारणको परिणाम होइन । यो आयातमा निर्भरता, ढुवानी खर्च, उच्च कर र अन्तर्राष्ट्रिय बजार मूल्य सबैको मिश्रण हो । भारतमा इन्धन सस्तो भए पनि नेपालमा आइपुग्दा “थोरै–थोरै जोडिँदै” मूल्य रु २०२ सम्म पुग्छ । नेपालमा इन्धनको भविष्य स्थिर राख्न, वैकल्पिक स्रोत खोज्न र विद्युतीय सवारी/जलविद्युत प्रयोग बढाउन प्रयास आवश्यक छ । नेपालमा इन्धन (पेट्रोल, डिजेल, एलपी ग्यास आदि) मुख्यतः आयात गरिन्छ। नेपालमा आफ्नै व्यावसायिक स्तरको तेल उत्पादन छैन । नेपालले आफ्नो १००% इन्धन भारतबाट ल्याउँछ । अत: समय सापेक्षिक परिवेशको ज्ञानसँगै आम नेपाली जनताले आफ्नो निर्णय लिन सक्यो भने महँगो भन्दा देशप्रतिको आत्मीयता बढाउन टेवा पुर्याउन सकिन्छ जुन आवश्यक छ पनि ।
