भाइटीका पर्वको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि: यमराज र यमुनाको कथा आज पनि जीवित

काठमाडौं, कात्तिक ६ — शताब्दीयौँदेखि नेपाली समाजमा मनाइँदै आएको भाइटीका पर्व केवल दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको माया रआशीर्वादको प्रतीक मात्र होइन, यसका पछाडि रहेको पुरानो पौराणिक कथाले यस पर्वलाई ऐतिहासिक गहिराइ दिएको छ।

पुराण अनुसार, यमराज (मृत्युदेव) र उनकी दिदी यमुनाबीचको स्नेहले नै भाइटीकाको परम्पराको आरम्भ गरेको विश्वास छ। कथाअनुसार, यमराजले धेरै वर्षपछि दिदी यमुनाको घर भ्रमण गरे। यमुनाले दाजुलाई स्वागत गर्दै निधारमा सप्तरंगी टीका लगाइन्, मिठापरिकार खुवाइन् र उनको दीर्घायुको कामना गरिन्। दिदीको ममताले प्रभावित यमराजले भने, “आजको दिनमा जसलाई दिदीले टीकालगाउँछिन्, उसलाई मृत्यु कहिल्यै छुन सक्दैन।” त्यस दिनलाई नै भाइटीकाको सुरुवातको दिन मानिन्छ।

इतिहासकारहरूका अनुसार, भाइटीकाको प्रचलन लिच्छवि र मल्ल कालदेखि नै रहेको पाइन्छ। प्राचीन अभिलेख र मूर्तिहरूमादिदीबहिनीले दाजुलाई टीका लगाइरहेको दृश्य पनि भेटिन्छ। यो परम्परा समयसँगै नेपाली समाजको अविभाज्य सांस्कृतिक धरोहरबनेको हो।

भाइटीका नेपालको सामाजिक र पारिवारिक एकताको प्रतीकका रूपमा पुस्तौँदेखि मनाइँदै आएको छ। आज पनि, ग्रामीण भेगदेखिसहरसम्म दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीच प्रेम, आदर र आशीर्वादको यो ऐतिहासिक सम्बन्धले पारिवारिक मूल्यहरूलाई बलियो बनाइरहेकोछ।

वर्तमान समयमा भाइटीका केवल धार्मिक अनुष्ठान नभई, संस्कृति, पहिचान र सम्बन्धको जीवित परम्पराका रूपमा संसारभरफैलिएको नेपाली समुदायले गर्वका साथ मनाइरहेका छन्।