पात्रो
राशिफल
विदेशी विनिमय
सुन / चाँदी
युनिकोड
मौसम
शेयर बजार
संवाददाता:- प्रशान्त महासागर
राम्रो हुँ भन्न अरूको नराम्रो होइन, आफ्नै राम्रो कुरा गर्न सक्नुपर्छ
इतिहासबाट होस् वा अग्रजहरूको मुखबाट, हामीले आजको दिनसम्म आइपुग्दा अनेकौँ विपत्ति देखेका, सुनेका र पढेका छौँ। परिवर्तनका कथा सुनेका छौँ, क्रान्तिका कथा पढेका छौँ, युद्धका परिणाम बुझेका छौँ र मानवीय संहारका पीडादायी इतिहास पनि जानेका छौँ। संसारले भोगेका दुःख, समाजले गरेका संघर्ष र पुस्तौँले दिएका बलिदानका कथाहरू हाम्रो ज्ञानको हिस्सा बनेका छन्।
तर एउटा गम्भीर प्रश्न आज पनि हाम्रो अगाडि उभिएको छ—
हामीले ती सबैबाट वास्तवमै के सिक्यौँ?
हामीले धेरै कुरा सुन्यौँ, पढ्यौँ र त्यसपछि अगाडि बढ्यौँ। तर यहाँ ‘अगाडि बढ्नु’ भन्नुको अर्थ आफूभित्र त्यसको प्रयोग गर्नु होइन; अरूलाई उपदेश दिँदै आफूचाहिँ त्यसबाट अलग भएर आफ्नो जीवन खर्च चलाउने बाटो खोज्नु भयो। हामीले परिवर्तनका कुरा गर्यौँ, तर आफ्नो व्यवहार परिवर्तन गर्न सकेनौँ। अधिकारका कुरा गर्यौँ, तर आफ्नो कर्तव्यलाई त्यही गम्भीरताका साथ हेरेनौँ। व्यवस्था परिवर्तनका कुरा गर्यौँ, तर आफू परिवर्तन हुने प्रश्नबाट पन्छियौँ।
यहीँबाट हाम्रो समस्याको एउटा गहिरो जरा देखिन्छ।
हामीले आफ्नो धर्म—अर्थात् आफ्नो कर्तव्य, जिम्मेवारी, आत्मअनुशासन र सामाजिक दायित्व—त्याग्दै गयौँ। अझ दुःखद कुरा के छ भने त्यसलाई त्यागेको पनि हामीले गम्भीर रूपमा मनन गरेनौँ।
आज त्यसैको परिणामका रूपमा हाम्रो अगाडि एउटा कठिन अवस्था छ।
हामी प्रविधिको युगमा छौँ। संसार अघि बढिसकेको छ। सूचना, सञ्चार, विज्ञान र प्रविधिले मानिसको जीवनलाई पहिलेभन्दा धेरै सम्भावनायुक्त बनाएको छ। तर प्रविधिको उपयोग गरेर स्वतन्त्र र सिर्जनशील बन्नुपर्ने ठाउँमा कतिपय अवस्थामा हामी फेरि त्यही डर, दबाब, चाप्लुसी र परनिर्भरताको घेरामा जीवन चलाउन खोजिरहेका छौँ।
आफ्नो कमजोरी स्वीकारेर सुधार गर्नुभन्दा अरूको चाप्लुसी गरेर अवसर खोज्ने प्रवृत्ति बढ्नु कुनै व्यक्तिगत कमजोरी मात्र होइन; यो सामाजिक रोग बन्न सक्छ।
यो भयो हाम्रो अवस्था।
अब व्यवस्थाको कुरा गरौँ।
हामी लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा छौँ। यो हाम्रो संवैधानिक राजनीतिक व्यवस्था हो। तर व्यवस्थामाथिको जनविश्वास कति गहिरो छ भन्ने प्रश्नलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन।
यदि लोकतन्त्रलाई आफ्नो गुनासो सुनाउने र आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्ने माध्यमका रूपमा मात्र बुझियो भने लोकतन्त्रको वास्तविक अर्थ साँघुरिन्छ। लोकतन्त्र नागरिकको अधिकारसँगै नागरिकको कर्तव्य, राज्यको जवाफदेहिता, संस्थाको विश्वसनीयता र सार्वजनिक हितसँग पनि जोडिएको हुन्छ।
त्यसैले प्रश्न केवल ‘मेरो गुनासो के पूरा भयो?’ भन्ने होइन।
प्रश्न यो पनि हो—
‘मैले राज्यका लागि के गरेँ?’
‘मैले सार्वजनिक संस्थामाथि कति विश्वास गरेँ?’
‘मैले आफ्नै व्यवहारमा कति परिवर्तन ल्याएँ?’
‘म आफूले चाहेको राज्यजस्तै बन्न कति तयार छु?’
यही प्रश्नमा हामी कमजोर देखिन्छौँ।
हाम्रो सामाजिक अवस्थालाई हेर्दा अर्को विरोधाभास पनि देखिन्छ। हामी लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको प्रशंसा गर्छौँ, तर त्यही व्यवस्थाले दिएका सार्वजनिक शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामाथि विश्वास गर्न डराउँछौँ। सार्वजनिक संस्थालाई सुधार्नुपर्ने जिम्मेवारी लिनेभन्दा आफ्ना सन्तानलाई सरकारी विद्यालयमा पढाउन र सरकारी अस्पतालमा उपचार गराउन हिच्किचाउने प्रवृत्ति देखिन्छ।
यदि राज्य सञ्चालन गर्ने जिम्मेवारीमा रहेका मानिसहरू नै सार्वजनिक शिक्षा र स्वास्थ्यप्रति विश्वास गर्न तयार छैनन् भने त्यसले नागरिकलाई के सन्देश दिन्छ?
व्यवस्था जति नै राम्रो भनेर भाषण गरिए पनि त्यसको व्यवहारिक परिणाममा विश्वास नदेखिएसम्म त्यो विश्वास पूर्ण हुँदैन।
यसलाई अर्को भाषामा बुझ्ने हो भने—हामीले गरेका संघर्ष, सुनेका कथा, पढेका इतिहास र दिएका बलिदान केवल गुनासो तथा स्वार्थ पूरा गर्नका लागि मात्र थिए भने तिनको अर्थ अधुरो हुन्छ।
त्यस्तो अवस्थामा व्यवस्था परिवर्तन हुन्छ, तर व्यक्ति परिवर्तन हुँदैन।
शासक फेरिन्छ, तर शासन गर्ने संस्कार उही रहन्छ।
यहीँ इतिहासको एउटा गम्भीर पाठ सम्झनुपर्छ।
राणाशासनविरुद्ध संघर्ष भयो। राजतन्त्रका विभिन्न चरण आए। त्यसपछि लोकतन्त्रका लागि संघर्ष भयो। बहुदलीय व्यवस्था आयो। फेरि २०६२/६३ को आन्दोलनले अर्को ठूलो राजनीतिक परिवर्तन ल्यायो। गणतन्त्र स्थापना भयो।
तर यदि हरेक परिवर्तनपछि पुरानै प्रकारको शक्ति, सम्मान, अधिकार, पहुँच र स्वार्थ खोज्ने प्रवृत्ति दोहोरिन्छ भने परिवर्तनको नाम मात्र फेरिन्छ, राजनीतिक संस्कार फेरिँदैन।
राणाहरूको स्थानमा राजा आएर मात्र समस्या समाधान हुँदैन। राजा परिवर्तन भएर मात्र पनि हुँदैन। दल परिवर्तन भएर मात्र पनि हुँदैन।
व्यक्ति, व्यवहार र राज्यप्रतिको जिम्मेवारीको संस्कार परिवर्तन हुनुपर्छ।
नत्र इतिहास दोहोरिन्छ।
कांग्रेसको कमजोरीबाट एमाले जन्मिएको राजनीतिक इतिहासलाई त्यसैगरी बुझ्न सकिन्छ। त्यसपछि एमाले र कांग्रेस दुवैका कमजोरीप्रति असन्तुष्टि बढ्दै जाँदा माओवादी शक्तिको उदय भयो। हरेक परिवर्तनसँग नयाँ सिद्धान्त र नयाँ आशा जोडिए।
तर प्रश्न फेरि त्यहीँ आएर उभियो—
सिद्धान्त महान हुनु मात्र पर्याप्त हो कि त्यसको व्यवहारिक कार्यान्वयन पनि महान हुनुपर्छ?
सिद्धान्तलाई महान बनाउने तर कार्यान्वयनलाई तुच्छ बनाउने हो भने अन्ततः जनताले सिद्धान्त होइन, व्यवहार हेर्छन्।
त्यसैले आज कांग्रेसमा कांग्रेस हुँ भन्न डराउनुपर्ने अवस्था छ कि छैन, एमाले वा माओवादीमा आफ्नो पहिचान र सिद्धान्त व्यवहारमा कति देखिन्छ, राप्रपा लगायत अन्य राजनीतिक शक्तिहरूले आफ्ना सिद्धान्तलाई व्यवहारमा कसरी उतारेका छन्—यी सबै प्रश्न प्रत्येक दलले आफैँसँग सोध्नुपर्ने प्रश्न हुन्।
यसलाई कुनै एउटा दलको मात्र समस्या भनेर हेर्न मिल्दैन।
समस्या व्यापक छ।
जब राजनीतिक कार्यक्रमभन्दा आफ्नो सत्ता, आफ्नो समूह, आफ्नो स्वार्थ र आफ्नो गुनासो अगाडि आउँछ, तब देश र जनता पछाडि पर्न थाल्छन्।
सत्ता गुमेको पीडा जनताको पीडाभन्दा ठूलो बन्न थाल्यो भने राजनीति जनसेवा होइन, सत्ता प्राप्तिको प्रतिस्पर्धा बन्न सक्छ।
त्यसमा जनतालाई उक्साउने, भिडन्ततर्फ धकेल्ने र अन्ततः रगत जनताकै बग्ने अवस्था सिर्जना भयो भने इतिहासले त्यसको मूल्य धेरै महँगो तिर्नुपर्छ।
राजाहरूले आफ्ना स्वार्थका लागि शासन गरे भन्ने इतिहास पढ्यौँ। राणाहरूले आफ्नो सत्ता र स्वार्थका लागि शासन गरे भन्ने इतिहास पढ्यौँ। त्यसपछि विभिन्न राजनीतिक शक्तिहरूले पनि आफ्ना-आफ्ना समयमा गरेका गल्ती, कमजोरी र स्वार्थका परिणाम जनताले भोगे।
तर यदि प्रत्येक नयाँ शक्ति पुरानाको गल्ती देखाएर जन्मिने र सत्तामा पुगेपछि फेरि त्यही गल्ती दोहोर्याउने हो भने परिवर्तनको चक्र कहाँ पुग्छ?
यही प्रश्न आज सबैभन्दा गम्भीर छ।
शिक्षा र स्वास्थ्यजस्ता आधारभूत क्षेत्रमा पनि राजनीति गरियो भने त्यसको प्रत्यक्ष असर नागरिकको जीवनमा पर्छ। देशका दक्ष युवाशक्ति रोजगारीका अवसर खोज्दै विदेशिन बाध्य हुने अवस्था सिर्जना हुनु केवल व्यक्तिगत निर्णय होइन; देशको अर्थतन्त्र, शिक्षा, रोजगारी र राज्यको अवसर सिर्जना गर्ने क्षमतासँग जोडिएको विषय हो।
यसरी हेर्दा हामीले पुस्तौँदेखि एउटा गम्भीर विरोधाभास बोकेर आएका छौँ—
सिद्धान्तको कुरा धेरै, व्यवहारको सुधार कम।
परिवर्तनको कुरा धेरै, आत्मपरिवर्तन कम।
जनताको कुरा धेरै, जनताको जीवनमा प्रत्यक्ष परिणाम कम।
राज्यको कुरा धेरै, राज्यका संस्थामाथि विश्वास कम।
यही पृष्ठभूमिमा २०८२ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनको परिणामलाई पनि बुझ्नुपर्छ।
२०८२ को निर्वाचनमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले २७५ सदस्यीय प्रतिनिधिसभामा १८२ सिट प्राप्त गर्यो—प्रत्यक्षतर्फ १२५ र समानुपातिकतर्फ ५७। नेपाली कांग्रेस ३८, एमाले २५, नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी १७, श्रम संस्कृति पार्टी ७, राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी ५ र एक स्वतन्त्र उम्मेदवार निर्वाचित भए।
१८२ केवल एउटा राजनीतिक दलले प्राप्त गरेको संख्या मात्र होइन; यसलाई अघिल्लो राजनीतिक अभ्यासप्रतिको मतदाताको निर्णयका रूपमा पनि पढ्न सकिन्छ।
तर यहाँ पनि सावधान हुनुपर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा छ।
१८२ प्राप्त भयो भन्दैमा इतिहास समाप्त भएको छैन।
१८२ लाई अन्तिम सत्य मान्नु पनि हुँदैन।
यो संख्या जिम्मेवारीको सुरुवात हो।
किनकि जनताले कुनै शक्तिलाई ठूलो जिम्मेवारी दिँदा त्यससँग ठूलो जवाफदेहिता पनि जोडिन्छ। २७५ सदस्यीय प्रतिनिधिसभामा १८२ सिट प्राप्त भएको तथ्य आफैँमा ठूलो संसदीय जिम्मेवारी हो।
त्यसैले १८२ ले आफूलाई विजेता मात्र होइन, परीक्षामा बसेको सरकारका रूपमा बुझ्नुपर्ने अवस्था छ।
अर्कोतर्फ बाँकी ९३ सदस्य पनि सरकारभन्दा बाहिरका दर्शक होइनन्। उनीहरू पनि राज्यका प्रतिनिधि हुन्। प्रतिपक्षमा रहे पनि उनीहरूको भूमिका देश र जनताको हितमा उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
सरकार गलत बाटोमा जाँदा रोक्ने, प्रश्न गर्ने, विकल्प प्रस्तुत गर्ने र जनताको आवाज संसद्मा पुर्याउने जिम्मेवारी पनि उनीहरूकै हो।
यसकारण १८२ र बाँकी ९३ बीचको सम्बन्ध सत्ता र विपक्षको मात्र सम्बन्ध होइन।
यो जवाफदेहिता र निगरानीको सम्बन्ध हो।
२०२५ सेप्टेम्बरमा भएको Gen Z नेतृत्वको आन्दोलनले भ्रष्टाचार, सुशासन र सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धजस्ता विषयमा ठूलो असन्तोषलाई सतहमा ल्यायो। आन्दोलनका क्रममा भएको हिंसा र त्यसपछिको घटनामा ठूलो मानवीय क्षति भयो; सरकारी निर्णयबाट ४५ मृतकलाई शहीद घोषणा गरिएको थियो र पछि कुल मृतक संख्या ७६/७७ सम्म पुगेको विभिन्न स्रोतहरूले उल्लेख गरेका छन्।
त्यसपछि भएको निर्वाचनमा आएको १८२ सिटको परिणामलाई त्यस सामाजिक–राजनीतिक असन्तोषको पृष्ठभूमिबाट अलग गरेर हेर्न सकिँदैन।
तर फेरि अर्को प्रश्न उठ्छ—
के पुरानो असन्तोष नयाँ नाममा फेरि दोहोरिने हो?
यदि हो भने १८२ को अर्थ के रहन्छ?
यदि नयाँ शक्तिले पनि पुरानै सत्ता संस्कार, आलोपालोको राजनीति, स्वार्थको संरक्षण, पहुँचको राजनीति र सार्वजनिक संस्थाप्रतिको अविश्वास दोहोर्यायो भने जनताले खोजेको परिवर्तन कहाँ हुन्छ?
यही कारणले १८२ सचेत र सावधान हुनुपर्छ।
र बाँकी सबैले पनि विगतका आफ्ना कमजोरीप्रति आत्मसमीक्षा गर्नुपर्छ।
१८२ हाम्रै गल्तीबाट जन्मिएको राजनीतिक संख्या हो भन्ने भावनालाई बुझ्नुपर्छ।
यसलाई कुनै एक दलको स्थायी स्वामित्वको रूपमा होइन, अघिल्लो राजनीतिक अभ्यासप्रति मतदाताले दिएको सन्देशका रूपमा बुझ्नु बढी अर्थपूर्ण हुन्छ।
आज नयाँ शक्तिसँग अवसर छ।
तर अवसरसँगै परीक्षा पनि छ।
उसले आफूलाई अरूभन्दा राम्रो भनेर प्रमाणित गर्न अरूको नराम्रो कुरा गरिरहनु पर्दैन।
उसले आफ्नै काम देखाए पुग्छ।
राम्रो हुँ भन्न अरूको नराम्रो होइन, आफ्नै राम्रो कुरा गर्न सक्नुपर्छ।
यही कुरा पुराना दलहरूले पनि बुझ्नुपर्छ।
कांग्रेसले ‘म कांग्रेस हुँ’ भन्न लाज मान्नुपर्ने वा डराउनुपर्ने होइन; उसले कांग्रेस भएर के राम्रो गर्न सक्छु भनेर देखाउन सक्नुपर्छ।
एमालेले आफूलाई एमाले भनेर चिनाउन भाषण मात्र गर्नुपर्ने होइन; एमाले भएर जनताको जीवनमा के परिवर्तन ल्याउन सक्छु भनेर देखाउनुपर्छ।
माओवादीले आफ्ना संघर्ष र सिद्धान्तको इतिहास मात्र सुनाएर पुग्दैन; त्यसको व्यवहारिक उपलब्धि के भयो भनेर देखाउनुपर्छ।
राप्रपा लगायत अन्य दलहरूले पनि आफ्नो सिद्धान्तको परिचय मात्र होइन, त्यसको व्यवहारिक कार्यक्रम र परिणाम प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ।
किनकि अब जनता केवल ‘हामी को हौँ?’ भन्ने उत्तर सुन्न चाहँदैनन्।
जनताको प्रश्न छ—
‘तिमीले के गर्यौ?’
‘अब के गर्छौ?’
‘तिम्रो कारण मेरो जीवनमा के परिवर्तन आउँछ?’
यही नै आजको राजनीतिक परीक्षाको केन्द्र हो।
हामीले एउटा कुरा बुझ्नैपर्छ—
व्यवस्था आफैँले समृद्धि ल्याउँदैन।
लोकतन्त्र आफैँले रोजगारी सिर्जना गर्दैन।
गणतन्त्र आफैँले अस्पताल बनाउँदैन।
संविधान आफैँले विद्यालयको गुणस्तर बढाउँदैन।
सिद्धान्त आफैँले भ्रष्टाचार रोक्दैन।
यी सबैलाई व्यवहारमा उतार्ने मानिस, संस्था, नीति, अनुशासन र जवाफदेहिता चाहिन्छ।
त्यसैले हाम्रो समस्या व्यवस्था मात्र होइन।
हाम्रो समस्या व्यवहार पनि हो।
हाम्रो समस्या विश्वासको संकट पनि हो।
हाम्रो समस्या आत्मसमीक्षाको अभाव पनि हो।
हाम्रो समस्या अरूलाई बदल्न खोज्ने तर आफू बदलिन नचाहने प्रवृत्ति पनि हो।
समयले हामीलाई धेरै सिद्धान्त सिकायो। धेरै व्यवस्था देखायो। धेरै आन्दोलन देखायो। धेरै बलिदान देखायो।
अब इतिहासले हामीसँग अर्को कुरा मागिरहेको छ—
व्यवहार देखाऊ।
यदि राज्यप्रति विश्वास छैन भने राज्यलाई गाली गरेर मात्र पुग्दैन; राज्यलाई राम्रो बनाउन आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ।
यदि सरकारी शिक्षा राम्रो छैन भने सुधारको लागि काम गर्नुपर्छ।
यदि सरकारी स्वास्थ्य राम्रो छैन भने त्यसलाई बलियो बनाउनुपर्छ।
यदि सार्वजनिक संस्थामाथि विश्वास छैन भने त्यसलाई विश्वासयोग्य बनाउनुपर्ने जिम्मेवारी लिनुपर्छ।
र यदि आफूले सार्वजनिक व्यवस्थाको नेतृत्व गर्छु भन्ने हो भने आफ्ना सन्तानलाई पनि त्यही सार्वजनिक शिक्षा र स्वास्थ्य प्रणालीमा विश्वास गर्न सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।
त्यति पनि गर्न सकिँदैन भने कम्तीमा आफ्नो राजनीतिक दाबी र आफ्नो व्यवहारबीचको दूरी स्वीकार गर्नुपर्छ।
किनकि देश केवल भाषणले बन्दैन।
देश नाराले बन्दैन।
देश सत्ता परिवर्तनले मात्र बन्दैन।
देश व्यवहार परिवर्तनले बन्छ।
आज १८२ छ।
बाँकी ९३ पनि छन्।
यी २७५ संख्या अलग-अलग व्यक्ति मात्र होइनन्—यी सबै मिलेर नेपालको प्रतिनिधिसभा हुन्। सरकार होस् वा प्रतिपक्ष, सबैको अन्तिम जिम्मेवारी नेपाली नागरिकप्रति नै हो। निर्वाचन आयोगले पनि २७५ सदस्यीय प्रतिनिधिसभा नै निर्वाचित भएको पुष्टि गरेको छ।
त्यसैले अब आलोपालोको स्वार्थभन्दा माथि उठ्नुपर्ने समय हो।
देशलाई फेरि लावारिस बनाउने कुनै पनि प्रवृत्तिले अन्ततः नागरिककै विश्वास गुमाउँछ।
हामीसँग यात्रा लामो छैन।
हामीसँग भएको समय सीमित छ।
हाम्रो पुस्ता जान्छ।
अर्को पुस्ता आउँछ।
हामीले उनीहरूलाई स्वर्गजस्तो देश दिन नसके पनि कम्तीमा उनीहरूलाई नर्कमा छोडेर जानु हुँदैन।
हामीले पाएको लोकतन्त्र, गणतन्त्र, संविधान, अधिकार र संस्थाहरूलाई केवल आफ्ना स्वार्थ पूरा गर्ने साधन बनाउनु हुँदैन।
यी सबैलाई आउने पुस्ताको भविष्यसँग जोड्नुपर्छ।
अन्ततः एउटा सत्य स्वीकार गर्नैपर्छ—
१८२ हाम्रो गल्तीबाट जन्मिएको संख्या पनि हो।
त्यसैले १८२ लाई अहंकारको संख्या होइन, आत्मसुधारको अवसर बनाइनुपर्छ।
र बाँकी ९३ लाई पराजित भएको संख्या होइन, जवाफदेही प्रतिपक्षको जिम्मेवारीका रूपमा बुझिनुपर्छ।
नयाँ होस् वा पुरानो, दल होस् वा स्वतन्त्र—सबै नेपाल सरकारकै संरचनाभित्रको जनप्रतिनिधित्व हुन्।
सबैले आफ्नो विगत हेर्नुपर्छ।
सबैले आफ्नो गल्ती स्वीकार्नुपर्छ।
सबैले आफ्नो व्यवहार सुधार्नुपर्छ।
किनकि सिद्धान्त बिना राजनीति दिशाहीन हुन्छ, तर व्यवहार बिना सिद्धान्त पनि निष्प्राण हुन्छ।
समृद्धि भाषणबाट आउँदैन।
उन्नति आरोपबाट आउँदैन।
प्रगति अरूको कमजोरी गनेर आउँदैन।
यी सबै आफ्नो राम्रो कामबाट आउँछन्।
त्यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक, सामाजिक र मानवीय सन्देश यही हुनुपर्छ—
राम्रो हुँ भन्न अरूको नराम्रो होइन, आफ्नै राम्रो कुरा गर्न सक्नुपर्छ।
अरूलाई दोष दिएर आफू राम्रो प्रमाणित हुने समय अब धेरै लामो रहँदैन।
इतिहासले अन्ततः प्रश्न सोध्छ—
तिमीले अरूका बारेमा के भन्यौ भन्ने होइन,
तिमीले आफ्नो समयमा के गर्यौ?
त्यसको उत्तर नै भविष्यको वास्तविक परिचय हुनेछ।
आफ्नो गल्तीबाट जन्मिएको परिणामलाई काम गर्न दिनु पनि हाम्रो धर्म हो।
र त्यसलाई काम गर्न नदिएर फेरि पुरानै गल्ती दोहोर्याउनु हाम्रो अर्को ठूलो भूल हुनेछ।
अब देशलाई चाहिएको कुरा अर्को ठूलो भाषण होइन।
आफ्नो व्यवहारबाट प्रमाणित हुने राम्रो काम हो।
