पात्रो
राशिफल
विदेशी विनिमय
सुन / चाँदी
युनिकोड
मौसम
शेयर बजार
संवाददाता:- प्रशान्त महासागर
हिमालको चेतावनी र नेपालको स्वाधीन आवाज
कहिलेकाहीँ एउटा विपद्ले एउटा देशलाई मात्र होइन, एउटा युगलाई प्रश्न गर्छ।
भोटेकोशी–त्रिशूलीको विनाशकारी बाढी त्यस्तै एउटा प्रश्न बनेर हाम्रो अगाडि उभिएको छ। घर बग्यो, पुल बग्यो, सडक बग्यो, विद्यालय बगे, जीविकोपार्जनका आधार बगे। कतिपय परिवारका मानिस फर्किएनन्; कतिपय परिवार अझै आफ्ना प्रियजनको प्रतीक्षामा छन्।
प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाहले संयुक्त राष्ट्रसंघको ८१औँ महासभामा यही पीडालाई विश्वको ध्यानाकर्षणको केन्द्रमा राख्दै जलवायु संकटलाई नेपालको मात्र समस्या नभई विश्वव्यापी न्यायको प्रश्नका रूपमा उठाएका छन्। उनले नेपालले विश्वको हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा अत्यन्त न्यून योगदान गरे पनि जलवायु संकटको ठूलो मूल्य चुकाइरहेको बताएका छन्।
तर यो भाषणलाई केवल एउटा प्रधानमन्त्रीको भाषणका रूपमा पढेर पुग्दैन।
यसलाई हामीले एउटा गहिरो प्रश्नका रूपमा पढ्नुपर्छ—
नेपाल आफ्नो भविष्यको निर्णय आफैँ गर्न सक्ने राष्ट्र हो कि बाह्य शक्तिको इच्छाअनुसार चल्ने भूगोल मात्र?
स्वाधीनता भनेको कसैको विरोध गर्नु होइन
नेपालको स्वाधीनता अमेरिकाविरोधी हुनु होइन।
भारतविरोधी हुनु होइन।
चीनविरोधी हुनु पनि होइन।
स्वाधीनता भनेको नेपालको निर्णय नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हित, संविधान, जनता र भविष्यलाई केन्द्रमा राखेर गर्नु हो।
हामीलाई सहयोग गर्ने मित्रको हात समात्न सकिन्छ, तर आफ्नो विवेक हस्तान्तरण गर्न सकिँदैन।
हामीलाई प्रविधि चाहिन्छ—लिन्छौँ।
लगानी चाहिन्छ—स्वीकार गर्छौँ।
विपद्मा सहयोग चाहिन्छ—कृतज्ञ हुन्छौँ।
तर त्यसको मूल्य आफ्नो राष्ट्रिय निर्णय बेचेर तिर्न सकिँदैन।
त्यसैले “अमेरिकाबाट परिचालित सरकार” भन्ने आरोप कसैले लगाउँछ भने त्यसको सबैभन्दा सटिक उत्तर नाराबाट होइन, नीतिको स्वतन्त्रताबाट दिनुपर्छ।
सरकारले कुन देशसँग के सम्झौता गर्यो?
किन गर्यो?
राष्ट्रिय हित के हो?
शर्त के छन्?
निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता कति छ?
यी प्रश्न सोध्नु नागरिकको अधिकार हो।
तर प्रमाणबिना “फलानो देशले सरकार चलाएको छ” भन्नु राजनीतिक बहसलाई तथ्यबाट आरोपतर्फ लैजानु हो।
त्यसो भए नेपालको आफ्नै बाटो के हो?
हाम्रो आफ्नै बाटो छ।
त्यो बाटो न वासिङ्टनबाट तय हुनुपर्छ, न बेइजिङबाट, न नयाँदिल्लीबाट।
त्यो बाटो काठमाडौंले तय गर्नुपर्छ—तर संसारसँग संवाद गर्दै।
यही ठाउँमा प्रधानमन्त्रीको संयुक्त राष्ट्रसंघीय सम्बोधनको अन्तिम वाक्य अर्थपूर्ण देखिन्छ।
“भगवान् पशुपतिनाथले विश्वको कल्याण गरून्। यो विश्व बुद्धले देखाएको बाटोमा हिँड्न सकोस्।”
यसलाई कसैले धार्मिक भावनाको अन्तिम अभिव्यक्ति मात्र ठान्न सक्छ। तर यसको राजनीतिक र दार्शनिक अर्थ अझ गहिरो छ।
पशुपतिनाथ हाम्रो सभ्यता र सांस्कृतिक स्मृतिको प्रतीक हुन्।
बुद्ध शान्ति, करुणा, मध्यम मार्ग र अहिंसाको विश्वव्यापी सन्देशका प्रतीक हुन्।
त्यसैले संसारलाई नेपालको सन्देश यस्तो पनि हुन सक्छ—
हामी कसैको अधीनमा बस्न चाहँदैनौँ; हामी कसैलाई अधीनमा राख्न पनि चाहँदैनौँ।
हामीलाई प्रभुत्व होइन, सहकार्य चाहिन्छ।
हामीलाई युद्ध होइन, शान्ति चाहिन्छ।
हामीलाई हस्तक्षेप होइन, सम्मान चाहिन्छ।
“अमेरिकाबाट परिचालित” भन्ने आरोपको दिमागमा पस्ने उत्तर
यसको उत्तर झगडालु भाषामा होइन, एउटा प्रश्नबाट दिन सकिन्छ—
“यदि नेपाल कसैबाट परिचालित छ भने, नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हितमा निर्णय गरेको प्रमाण के हो? र यदि प्रमाण छ भने जनतासामु राखौँ; छैन भने नेपालको सार्वभौमिक निर्णयमाथि शंका फैलाउने राजनीति बन्द गरौँ।”
तर यसको अर्को अझ गहिरो उत्तर पनि छ—
नेपाललाई कुनै शक्तिको पुच्छर बनाउनु हुँदैन।
तर नेपाललाई कुनै शक्तिको शत्रु पनि बनाउनु हुँदैन।
नेपालको परराष्ट्र नीति यस्तो हुनुपर्छ जहाँ अमेरिकासँग मित्रता राख्न सकियोस्, भारतसँग आत्मीय सम्बन्ध राख्न सकियोस्, चीनसँग सहकार्य गर्न सकियोस् र यी सबै सम्बन्धबीच नेपालको राष्ट्रिय स्वार्थलाई पहिलो स्थानमा राख्न सकियोस्।
यही नै असंलग्नताको आधुनिक अर्थ हुन सक्छ।
हिमालले दिएको अर्को शिक्षा
प्रधानमन्त्रीको भाषणको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने उनले जलवायु संकटलाई भू–राजनीतिक युद्धभूमि नबनाउने बताएका छन्। नेपालले भारत र चीनसँग मिलेर “हिमालय जलवायु उत्थानशीलता संयन्त्र” निर्माण गर्ने प्रस्ताव पनि राखेको छ—उपग्रह तथ्यांक आदानप्रदान, हिमताल निगरानी, संयुक्त पूर्वचेतावनी र विपद्को समयमा सीमापार सहयोगका लागि।
यही कुरा नेपालको कूटनीतिक दर्शनको आधार बन्न सक्छ।
नेपालले संसारलाई भन्नुपर्छ—
हामी सानो देश हौँ, तर हाम्रो दृष्टि सानो छैन।
हामीसँग विशाल सैन्य शक्ति नहोला।
ठूलो अर्थतन्त्र नहोला।
तर हामीसँग हिमालय छ।
बुद्धको भूमि छ।
पशुपतिनाथको सभ्यता छ।
र संसारलाई शान्ति, सहअस्तित्व र सहकार्यको एउटा फरक दृष्टि दिन सक्ने नैतिक शक्ति छ।
विकास कि बारम्बार पुनर्निर्माण?
जलवायु परिवर्तनको सबैभन्दा पीडादायी पक्ष यही हो।
गरिब देश विकास गर्न खोज्छ। सडक बनाउँछ। पुल बनाउँछ। विद्यालय बनाउँछ। जलविद्युत् बनाउँछ।
त्यसपछि एउटा ठूलो विपद् आउँछ र ती संरचना बगाउँछ।
देशले फेरि ऋण लिन्छ। फेरि निर्माण गर्छ। फेरि विपद् आउँछ।
यसरी गरिब देशहरू भविष्य निर्माण गर्नुपर्ने ठाउँमा बारम्बार आफ्नो अतीत पुनर्निर्माण गर्न बाध्य हुन्छन्।
प्रधानमन्त्रीले यही समस्यालाई अन्तर्राष्ट्रिय जलवायु न्यायसँग जोडेका छन्। प्रारम्भिक मूल्यांकनअनुसार हालको विपद्को भौतिक पुनरुत्थान आवश्यकता नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब १० प्रतिशत बराबर हुन सक्ने बताइएको छ।
त्यसैले प्रश्न राहतको मात्र होइन।
प्रश्न हो—
कसले मूल्य चुकाउने?
अन्ततः राजनीति मानिसका लागि हो
जलवायु संकट होस् वा युद्ध, अन्ततः पीडा सामान्य मानिसले भोग्छ।
किसानले मल खोज्छ।
श्रमिकले रोजगारी खोज्छ।
विद्यार्थीले शिक्षा खोज्छ।
बिरामीले उपचार खोज्छ।
परिवारले सुरक्षित घर खोज्छ।
त्यसैले विश्वराजनीतिको सफलता मिसाइलको संख्या बढ्नु होइन।
सफलता त्यतिबेला हुन्छ, जब किसानले समयमा मल पाउँछ, बिरामीले समयमा उपचार पाउँछ, बालबालिकाले सुरक्षित विद्यालय पाउँछन् र विपद् आउनुअघि जनतालाई चेतावनी पुग्छ।
हामीले युद्धका लागि बनेको विश्वव्यापी आपूर्ति प्रणालीभन्दा जीवनका लागि बनेको विश्वव्यवस्था निर्माण गर्नुपर्ने समय आएको छ।
र अन्तिम उत्तर
त्यसैले “नेपाल अमेरिकाबाट परिचालित छ” भन्ने आरोपको सबैभन्दा बलियो उत्तर अमेरिकालाई गाली गर्नु होइन।
भारतलाई गाली गर्नु होइन।
चीनलाई गाली गर्नु पनि होइन।
नेपाललाई यति सक्षम बनाउनु हो कि कुनै पनि बाह्य शक्तिले नेपालको निर्णय आफ्नो इच्छाअनुसार मोड्न नसकोस्।
त्यसका लागि बलियो लोकतन्त्र चाहिन्छ।
पारदर्शी शासन चाहिन्छ।
स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति चाहिन्छ।
आर्थिक आत्मनिर्भरता चाहिन्छ।
जवाफदेही नेतृत्व चाहिन्छ।
र सबैभन्दा बढी—सचेत नागरिक चाहिन्छ।
हामीले संसारलाई भन्न सक्नुपर्छ—
“हामी तपाईंका मित्र हौँ, तर कसैका कठपुतली होइनौँ।
हामी सहयोग चाहन्छौँ, तर स्वाभिमान बेचेर होइन।
हामी शान्ति चाहन्छौँ, तर आत्मसमर्पण गरेर होइन।
हामी विश्वसँग जोडिन चाहन्छौँ, तर आफ्नो निर्णय गर्ने अधिकार गुमाएर होइन।”
र यही सन्देशसँग नेपालको आफ्नै सभ्यताबाट संसारतर्फ एउटा प्रार्थना उठ्न सक्छ—
पशुपतिनाथले विश्वको कल्याण गरून्।
बुद्धले देखाएको करुणा, शान्ति र सहअस्तित्वको बाटोमा विश्व हिँड्न सकोस्।
किनकि नेपालको शक्ति संसारलाई जित्नुमा होइन। संसारलाई मानवताको बाटो सम्झाउनुमा छ।
