पात्रो
राशिफल
विदेशी विनिमय
सुन / चाँदी
युनिकोड
मौसम
शेयर बजार
संवाददाता:- प्रशान्त महासागर
सानुमैयाँ महर्जन संवेदनादेखि नेतृत्वसम्मको एउटा यात्रा मानिसको जीवन केवल जन्म, शिक्षा, विवाह र पेशाको विवरण होइन। जीवन भनेको आफूले देखेका दृश्य, भोगेका दुःख, भेटेका मानिस, सिकेका पाठ र समाजप्रतिको आफ्नो जिम्मेवारीको समग्र यात्रा हो। सानुमैयाँ महर्जनको जीवनयात्रा पनि यही अर्थमा हेर्नुपर्ने एउटा संवेदनशील कथा हो—सामान्य मध्यमवर्गीय परिवारबाट सुरु भएको यात्रा, बाल्यकालमै सामाजिक विभेदको अनुभूति, किशोरावस्थामा राजनीतिसँगको परिचय, विस्तारै नेतृत्वमा प्रवेश र अन्ततः समाजसेवालाई जीवनको उद्देश्य बनाउने यात्राको कथा।
बाल्यकाल : सामान्य परिवार, असामान्य संवेदना
सानु मैया महर्जनको जन्म २०३१ साल माघ १ गते काठमाडौं जिल्ला, चन्द्रागिरी नगरपालिका–१४, नैकाप नयाँ भञ्ज्याङ, भोलेटोलमा भएको हो। उहाँका पिता कृष्णबहादुर महर्जन घर निर्माणका ठेकेदार हुनुहुन्थ्यो भने माता राजमाया महर्जन गृहिणी हुनुहुन्थ्यो। मध्यमवर्गीय परिवारमा हुर्किएकी सानुमैयाँको बाल्यकाल सामान्य थियो, तर उहाँको मनमा सानैदेखि एउटा असामान्य संवेदना थियो—अरूको दुःख देख्न नसक्ने संवेदना।
कसैलाई अन्याय भएको, कसैलाई भेदभाव गरिएको वा कसैलाई पीडा परेको देख्दा उहाँको मन सहजै स्वीकार गर्दैनथ्यो। सायद यही संवेदनशील स्वभाव नै पछि उहाँको समाजसेवाको पहिलो पाठ बन्यो। एउटा कुवा, एउटा घटना र जीवनभरको पाठ सानुमैयाँको बाल्यकालको एउटा घटना उहाँको जीवनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण स्मृतिमध्ये एक हो। त्यतिबेला गाउँमा पानीको ठूलो समस्या थियो। पानी लिन कुवामा जानुपर्थ्यो। तर पानीको त्यो कुवासमेत जातीय विभेदबाट मुक्त थिएन। तथाकथित तल्लो जातका मानिसलाई त्यहाँ पानी लिन सहज थिएन।
एक दिन पानी लिन जाँदा उहाँले त्यही समुदायकी एक महिलालाई पनि पानी लिन आएको देख्नुभयो। उहाँलाई आफूसँगै पानी लिन नदिने कुरा भइरहेको थियो। ती महिलालाई समेत आफूसँगै लैजान खोज्दा “हामी गयौँ भने गाली गर्छन्” भन्ने डर देखाइयो। तर सानु मैया रोकिइनन्। उहाँले भन्नुभयो—“तपाईं जानुस्, म पनि जान्छु ।” सानै उमेरमा गरिएको त्यो सामान्य देखिने व्यवहार वास्तवमा एउटा ठूलो मानवीय विद्रोह थियो। त्यो विद्रोह कुनै नारासहित गरिएको थिएन। कुनै मञ्च थिएन। कुनै राजनीतिक भाषण थिएन। केवल एउटा बालमनले मानिसलाई मानिसकै रूपमा हेरेको थियो। आज फर्केर हेर्दा त्यो घटना उहाँको जीवनदर्शनको प्रारम्भिक अध्यायजस्तै लाग्छ। जातले मानिस ठूलो–सानो बनाउँदैन, मानिसलाई मानिस बनाउने कुरा उसको व्यवहार र मानवता हो।
शिक्षा र संस्कार
सानुमैयाँले विद्यादेवी माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा १ देखि १० सम्म अध्ययन गर्नुभयो। विद्यालय जीवनमा कुनै ठूलो राजनीतिक घटना नभए पनि पारिवारिक वातावरणले उहाँमा सामाजिक र राजनीतिक चेतनाको बीजारोपण गरिरहेको थियो। उहाँका काका धनबहादुर महर्जन (सानु काका) राजनीतिक गतिविधिमा सक्रिय हुनुहुन्थ्यो। सानैदेखि काकासँग विभिन्न ठाउँमा जाने अवसर उहाँले पाउनुभयो। उहाँले राजनीतिलाई किताबमा मात्र पढ्नुभएन; जीवनमै देख्नुभयो। पञ्चायतकालीन राजनीतिक वातावरण : आँखाले देखेको राजनीति किशोरावस्थामा पुग्दा उहाँका लागि राजनीति कुनै अपरिचित विषय रहेन। पञ्चायतकालको राजनीतिक वातावरणमा उहाँले आफ्ना काकाले भोगेका परिस्थितिहरू नजिकबाट देख्नुभयो। कहिले काकालाई पक्राउ गर्न मानिसहरू आउने, कहिले काका लुक्नुपर्ने अवस्था आउने—यी दृश्यहरूले उहाँको मनमा गहिरो प्रभाव पारे।
त्यो समय सानु मैयाका लागि राजनीतिक सिद्धान्त पढ्ने समयभन्दा बढी राजनीतिक साहस र प्रतिबद्धता देख्ने समय बन्यो। काकाले उहाँलाई स्थानीय नेताहरूसँग चिनजान गराइदिनुभयो। यही क्रममा उहाँको सामाजिक तथा राजनीतिक सम्पर्क विस्तार हुँदै गयो। सुरुमा उहाँको उद्देश्य स्पष्ट रूपमा “म नेता बन्छु” भन्ने थिएन। तर समयले उहाँलाई त्यतैतिर डोर्याउँदै लग्यो। उहाँ आफैंको शब्दमा भन्नुपर्दा, उहाँलाई समयले नेतृत्वमा ल्यायो। नेतृत्वको यात्रामा आत्मविश्वास राजनीतिक यात्रामा प्रवेश गरेपछि सानमैयाँमा एउटा विशेष गुण देखियो—आफूमाथिको विश्वास। सदस्य हुँदा उहाँलाई आफू हार्छु भन्ने लागेको थिएन। नेतृत्वको जिम्मेवारीमा पुग्दा पनि आफूले जित्छु भन्ने आत्मविश्वास थियो। तर आत्मविश्वास मात्रले नेतृत्व निर्माण हुँदैन। त्यसका लागि निरन्तर साथ, विश्वास र सहयात्रा आवश्यक हुन्छ। उहाँ आफ्नो राजनीतिक यात्रामा सजन र पुकार दाइको योगदानलाई विशेष रूपमा सम्झनुहुन्छ। उहाँका लागि ती सम्बन्धहरू केवल राजनीतिक सम्बन्ध थिएनन्; यात्राका कठिन मोडमा साथ दिने विश्वासका सम्बन्ध थिए। राजनीतिभन्दा माथि : समाजसेवाको उद्देश्य सानु मैयाको राजनीतिक र सामाजिक यात्राको मूल उद्देश्य भने पद प्राप्त गर्नु होइन, मानिसको सेवा गर्नु हो। उहाँको स्पष्ट भनाइ छ—“दिनदुःखीको मद्दत गर्नु।” समाजसेवाको यही सरल परिभाषाभित्र उहाँको जीवनदर्शन लुकेको छ। उहाँका लागि समाजसेवा भाषण होइन। फोटो होइन। प्रचार होइन। समाजसेवा भनेको पीडामा परेको मानिसलाई आफ्नो सामर्थ्यअनुसार साथ दिनु हो। यही कारण उहाँ आफ्नो यात्राको आधारका रूपमा तीन कुरालाई महत्वपूर्ण मान्नुहुन्छ— मेहनत। विश्वास। स्वच्छ भावना।
असफलता : अन्त्य होइन, सिकाइ
जीवनमा सफलता र असफलता दुवै आउँछन्। तर असफलतालाई कसरी हेर्ने भन्ने कुराले मानिसको भविष्य निर्धारण गर्छ। सानुमैयाँको जीवनदर्शनमा असफलताको अर्थ हार होइन। उहाँ भन्नुहुन्छ— “असफल भनेको नै सिकाइ हो।” यो भनाइ केवल एउटा प्रेरणादायी वाक्य होइन। जीवनमा आइपर्ने कठिनाइलाई बुझ्ने उहाँको दृष्टिकोण हो। असफलताले मानिसलाई रोक्न सक्छ, तर त्यसबाट सिकेको पाठले फेरि अघि बढ्ने शक्ति दिन सक्छ। त्यसैले उहाँको यात्रामा निराशाभन्दा आशा ठूलो छ।
कलकत्ताको यात्राबाट सिकेको पाठ
श्रीमानको उपचारका क्रममा सानु मैया भारतको कलकत्ता पुग्नुभयो। उहाँका लागि त्यो यात्रा केवल उपचारको यात्रा रहेन। नयाँ समाज, नयाँ मानिस र नयाँ सोचलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पनि बन्यो। कलकत्ताका मानिसहरूले आफ्नो भाषा र आफ्नै देशको उत्पादनलाई दिएको प्राथमिकताले उहाँलाई विशेष प्रभावित गर्यो। त्यहाँबाट उहाँले एउटा महत्वपूर्ण कुरा सिक्नुभयो—आफ्नो भाषा, आफ्नो उत्पादन र आफ्नो पहिचानप्रतिको सम्मानले समाजलाई आत्मनिर्भर र आत्मविश्वासी बनाउन सक्छ। यो अनुभवले उहाँको सामाजिक दृष्टिकोणलाई अझ फराकिलो बनायो भने श्रीमानको उपचार र कोरोनाकालले गर्दा आफ्नो पेशा नै छुटेको तिक्तता उहाँसँग छ । उहाँ एक ब्युटिसेन हुनुहुन्छ ।
परिवार : यात्राको अर्को आधा
सानुमैयाँको जीवनमा परिवारको स्थान पनि महत्वपूर्ण छ। उहाँका श्रीमान् सुदिप महर्जन हुनुहुन्छ। उहाँ वैवाहिक सम्बन्धलाई “रथका दुई पाङ्ग्राजस्तै” मान्नुहुन्छ—जीवनको यात्रामा एक–अर्काको साथ, सहयोग र विश्वास आवश्यक हुन्छ। जीवनमा सुख मात्र आउँदैन। दुःख पनि आउँछ। कठिन समय पनि आउँछ। तर उहाँको विश्वास छ— “समयले सबै मिलाउँछ।” यही विश्वासले परिवार र सामाजिक जिम्मेवारीबीचको यात्रालाई अगाडि बढाइरहेको छ। जनताको सोच परिवर्तन हुनुपर्छ सानु मैयाको दृष्टिमा समाज परिवर्तनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार मानिसको सोच परिवर्तन हो। व्यवस्था परिवर्तन मात्र पर्याप्त हुँदैन। मानिसको सोच, व्यवहार र जिम्मेवारीको भावना परिवर्तन हुनुपर्छ। उहाँका लागि राजनीति पनि त्यही सोचको माध्यम हो। राजनीति स्वार्थका लागि होइन, निस्वार्थ सेवाका लागि हुनुपर्छ। नेतृत्वमा पुग्ने व्यक्तिले आफ्नो पदलाई अवसरका रूपमा होइन, जिम्मेवारीका रूपमा लिनुपर्छ। उहाँको विश्वास छ— स्वच्छ भावनाले जनताको सेवा गर्नुपर्छ। मेहनत गर्नुपर्छ। आशावादी बन्नुपर्छ। साथ चाहिन्छ, तर गन्तव्य आफैं पुग्नुपर्छ जीवनको यात्रामा अरूको साथ महत्वपूर्ण हुन्छ। परिवारले साथ दिन्छ, साथीहरूले साथ दिन्छन्, सहकर्मीले साथ दिन्छन्। तर जीवनको अन्तिम गन्तव्यसम्म पुग्ने जिम्मेवारी अन्ततः आफ्नै हुन्छ। सानुमैयाँको जीवनदर्शनको एउटा सारगर्भित भनाइ छ— “मेहनत गर्नुपर्छ। कसैले साथ दिन्छ, तर पुग्नु आफैंमा छ।” यो भनाइ विशेषगरी नयाँ पुस्ताका लागि महत्वपूर्ण सन्देश हो। अवसर खोज्नुपर्छ। सहयोग माग्नुपर्छ। अरूको अनुभवबाट सिक्नुपर्छ। तर आफ्नो बाटो आफैं हिँड्नुपर्छ।
महिलाका लागि उनको सपना
सानुमैयाँको जीवनयात्राको अर्को महत्वपूर्ण पाटो महिला नेतृत्व हो। उहाँ चाहनुहुन्छ—महिलाले आफूलाई कमजोर नठानून्। समाजमा अझै कतिपय ठाउँमा “महिलाले मात्र के गर्न सक्छन्?” भन्ने सोच बाँकी छ। उहाँ यही सोच परिवर्तन गर्न चाहनुहुन्छ। उहाँको दृढ विश्वास छ—महिला पनि पुरुषसरह राजनीतिमा काम गर्न सक्छन्। नेतृत्व गर्न सक्छन्। निर्णय गर्न सक्छन्। समाज परिवर्तनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। महिलालाई अवसर दिनु भनेको केवल एउटा व्यक्तिलाई अवसर दिनु होइन; समाजको आधा शक्तिलाई सक्रिय बनाउनु हो। एउटा जीवन, धेरै सन्देश सानु मैया महर्जनको जीवनलाई एउटै शब्दमा परिभाषित गर्नुपर्दा त्यो शब्द हुन सक्छ—संवेदना।
बाल्यकालमा कुवामा पानी लिन जाँदा देखेको विभेदले उहाँको मनमा प्रश्न जन्मायो। काकाको राजनीतिक जीवनले उहाँलाई संघर्ष देखायो। राजनीतिक यात्राले नेतृत्व सिकायो। परिवारले साथ र विश्वास सिकायो। विदेश यात्राले भाषा, उत्पादन र पहिचानको महत्व बुझायो। समाजसेवाले मानिसको दुःखसँग जोडिन सिकायो। र जीवनले एउटा कुरा सिकायो—हार अन्त्य होइन। असफलता पनि पाठ हो। समयले बाटो खोल्छ। तर बाटोमा हिँड्ने साहस आफैंमा हुनुपर्छ।
अन्तमा, सानुमैयाँ महर्जनको कथा कुनै ठूलो पदमा पुगेको मानिसको मात्र कथा होइन। यो एउटा त्यस्तो महिलाको कथा हो, जसले सामान्य परिवारबाट उठेर समाजलाई नजिकबाट हेर्न सिकिन्। बाल्यकालमै विभेदको पीडा महसुस गरिन्। राजनीतिलाई टाढाबाट होइन, आफ्नै परिवारको जीवनबाट बुझिन्। समयसँगै नेतृत्वमा आइन्। र अन्ततः आफ्नो यात्राको केन्द्रमा समाजसेवा र मानवतालाई राखिन्।
उहाँको जीवनले एउटा सरल तर गहिरो सन्देश दिन्छ—“मानिसको दुःख देखेर मन नछुने हो भने राजनीति केवल पद हुन्छ; दुःखमा साथ दिन सकियो भने मात्र राजनीति सेवा बन्छ।” र महिलाका लागि उहाँको सन्देश अझ स्पष्ट छ— “महिला कमजोर होइनन्। अवसर पाए महिला पनि नेतृत्व गर्न सक्छन्, निर्णय गर्न सक्छन् र समाज परिवर्तनको अगुवाइ गर्न सक्छन्।” सायद यही नै सानुमैयाँ महर्जनको यात्राको सबैभन्दा सुन्दर परिचय हो— एउटी महिला, जसले पदभन्दा पहिले मानिसलाई देखिन्; राजनीतिभन्दा पहिले समाजलाई बुझिन्; र नेतृत्वभन्दा पहिले सेवाको अर्थ खोजिन्। वि.सं. २०७४ सालको चुनाव उहाँ नसस हुनुहुन्छ भने वि.सं. २०७९ को स्थानीय चुनावमा उहाँ सोही वडाबाट अर्थात कीर्तिपुर नगरपालिका वडा नं. ८ कि प्रथम एक महिला अध्यक्ष बन्न सफल हुनुभयो । हालसम्म सेवाको आधारमा उहाँ शासन रामराजकै रूपमा चिनिन्छ । उहाँको जीवनलाई सार्थक र अर्थपूर्ण बनाउन उहाँसँग एक छोराको साथ र चार दिदीबहिनीहरू र एक दाइ अनि भाइको साथ सल्लाह बरकरार छन । यो जीवनकै अनुपम उपहार पनि हो । उहाँ राजनीतिक जीवनलाई गाढा र प्रभावकारी बनाउन क्षेत्र नं. १० का पूर्व खेलकुद मन्त्री श्री राजेन्द्रकुमार के.सि. "राजन" र प्रदेश सांसद श्री पुकार महर्जनको अतुलनीय योगदान रहेको मान्नुहुन्छ । यो उहाँको जीवन संस्कारको अर्को रूप पनि हो जुन कमै मानिसमा देखिन्छ्न । उहाँको जीवनको रंग बन्न सुदिप महर्जनज्यूको विशेष योगदान छ । उहाँको साथ र सहयोग साथै हौसलाले आफू वडाध्यक्ष बन्न सफल हुनुभएको सम्झिनुहुन्छ । जीवनमा कहिलेकाही महिला मात्र रुद्राक्ष हुँदैनन् पुरूष पनि त्यस्तै बन्नसक्छ भन्ने उदाहरणमा आफ्नो श्रीमान सुदिप महर्जनज्यूलाई सम्झिनुहुन्छ । र जीवनको रंग भन्नुपर्दा सानुमैयाँ र सुदिप महर्जनज्यूको जोडिलाई मान्नसकिन्छ । देश समाजको लागि एक उदाहरण पनि हुन् ।
