पात्रो
राशिफल
विदेशी विनिमय
सुन / चाँदी
युनिकोड
मौसम
शेयर बजार
संवाददाता:- प्रशान्त महासागर
भैरव (हाथु द्यः) लाई केवल “भैरवको अर्को मूर्ति” भनेर बुझ्नु अपूरो हुन्छ। यसको इतिहास, नेवार सांस्कृतिक परम्परा, वर्षा–कृषि चक्र, क्षेत्ररक्षा र तान्त्रिक प्रतीकसँग जोडिएको बहुआयामिक अर्थ देखिन्छ। विशेष गरी कीर्तिपुरमा यसको पुनःस्थापना अहिले ऐतिहासिक प्रमाणका आधारमा भएको पुनर्जागरणका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
१. हाथु भैरव वास्तवमा के हो?
‘हाथु द्यः’को अर्थलाई आज प्रायः भैरवसँग जोडेर बुझिन्छ। तर यसको पुरानो सांस्कृतिक तह अझ रोचक छ। संस्कृतिविद् गौतम वज्राचार्यको व्याख्या उद्धृत गर्दै Nepali Times ले हाथु द्यःलाई वर्षा ल्याउने आदिम आकाश–देवताका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। पछि यसलाई भैरवसँग धार्मिक रूपमा समीकृत गरिएको देखिन्छ। यसैले हाथु द्यः → आकाश/वर्षा → उर्वरता/कृषि → जीवन → संरक्षण → भैरव भन्ने सांस्कृतिक अर्थको विकासलाई विचार गर्न सकिन्छ।
२. कीर्तिपुरमा यसको ऐतिहासिक प्रमाण के छ?
यहाँ सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा ताम्रपत्रको अभिलेख हो। बाघभैरव मन्दिरको जीर्णोद्धारका क्रममा वि.सं. २०७० सालतिर एउटा ताम्रपत्र अभिलेख भेटिएको र त्यसैको आधारमा हाथु भैरवको मूर्ति पुनर्निर्माणको प्रक्रिया अघि बढेको स्रोतहरूले उल्लेख गरेका छन्। अझ महत्वपूर्ण कुरा, कीर्तिपुर सन्देशमा प्रकाशित अभिलेखसम्बन्धी विवरणअनुसार नेपाल संवत् ८२३ को ताम्रपत्रमा बाघभैरव जात्राका अवसरमा शक्तिसहितको सुवर्ण भैरव मूर्ति स्थापना गरी हाथु हाय्केगु अर्थात् भैरवको मुखबाट छ्याङ्/प्रसाद प्रवाह गर्ने परम्पराको उल्लेख भेटिन्छ। यसको अर्थ यो आज अचानक बनाइएको नयाँ चलन होइन। कीर्तिपुरमा हाथु भैरवसँग सम्बन्धित परम्पराको ऐतिहासिक आधार कम्तीमा मल्लकालसम्म पुग्ने अभिलेखीय प्रमाण छ।
३. यसको “शक्ति”को वास्तविकता के हो?
यहाँ धार्मिक विश्वास र ऐतिहासिक तथ्यलाई छुट्याएर हेर्नुपर्छ। वैज्ञानिक रूपमा मूर्तिमा अलौकिक शक्ति हुन्छ, त्यसले रोग निको पार्छ, भविष्य बताउँछ वा चमत्कार गर्छ भन्ने प्रमाण स्थापित भएको छैन। तर यसको अर्थ हाथु भैरव “शक्तिहीन” हो भन्ने पनि होइन। यसको शक्ति तीन तहमा बुझ्न सकिन्छ।
पहिलो— धार्मिक शक्ति: भैरवलाई क्षेत्रपाल, रक्षक र भय हटाउने देवताको रूपमा मानिन्छ।
दोस्रो— सांस्कृतिक शक्ति: एउटा मूर्ति मात्र नभई त्यससँग जात्रा, बाजा, गुठी, प्रसाद, सामुदायिक सहभागिता र स्थानीय स्मृति जोडिन्छ। त्यसैले देवता समुदायको सामूहिक पहिचानको केन्द्र बन्न पुग्छ।
तेस्रो— मनोवैज्ञानिक शक्ति: “देवताले रक्षा गर्छन्” भन्ने विश्वासले मानिसमा सुरक्षा, अनुशासन र सामुदायिक एकताको भावना पैदा गर्न सक्छ। कीर्तिपुरमा मल्लकालीन हाथु हाय्केगु संस्कृतिलाई आफ्नै बस्तीको रक्षा र वर्षभर सुरक्षित रहने विश्वाससँग जोडिएको विवरण भेटिन्छ। त्यसैले यसको वास्तविक शक्ति चमत्कार प्रमाणित गर्नेभन्दा पनि संस्कृति, विश्वास, सामुदायिक एकता र ऐतिहासिक निरन्तरतामा बढी देखिन्छ।
४. “हाथु हाय्केगु” किन गरिन्थ्यो?
यो अत्यन्त महत्वपूर्ण पक्ष हो। भैरवको मुखबाट छ्याङ् वा प्रसाद प्रवाह गरिन्थ्यो। यसलाई केवल मदिरा पिउने चलनका रूपमा बुझ्नु गलत हुन्छ। पुरानो कृषि समाजमा वर्षा, अन्न, उर्वरता र सामुदायिक समृद्धि अत्यन्त महत्वपूर्ण थिए। हाथु द्यःको आकाश तथा वर्षासँग सम्बन्धित पुरानो अर्थलाई हेर्दा मुखबाट तरल पदार्थ प्रवाह गर्ने संस्कारले आकाशबाट वर्षा झर्ने र त्यसबाट पृथ्वी जीवन्त हुने प्रतीकात्मक अर्थ समेत बोकेको हुनसक्छ। यो अन्तिम व्याख्या सांस्कृतिक अर्थ–व्याख्या हो, प्रत्यक्ष अभिलेखीय तथ्य होइन।
५. अब मुख्य प्रश्न—यसलाई सधैँ खुला राख्नु उचित हुन्छ?
मेरो विचारमा “सधैँ खुला” राख्नु भन्दा “सधैँ सुरक्षित, तर निर्धारित अवसरमा खुला” राख्नु उचित हुन्छ किनभने परम्परागत रूपमा यस्ता देवताका मूर्ति/मुख सबै समय सार्वजनिक प्रदर्शनमा राख्ने भन्दा निश्चित पर्व, जात्रा र विधिमा मात्र प्रदर्शन गर्ने चलन थियो।
काठमाडौँ उपत्यकाको हाथु द्यः सम्बन्धी अभिलेखीय/सांस्कृतिक विवरणले पनि वर्षको धेरै समय मूर्ति वा मुखलाई सुरक्षित राखेर विशेष अवसरमा प्रदर्शन गर्ने परम्परा देखाउँछ। उदाहरणका लागि, बुङ्गमतीको हाथु भैरवको मुख वर्षको अधिकांश समय नक्काशीदार ढोकाभित्र राखिने र विशेष समयमा मात्र देखाइने उल्लेख छ। यसको पछाडि केवल धार्मिक रहस्य होइन, संरक्षणको व्यावहारिक कारण पनि छ।
पुरानो सम्पदा भएमा: मौसमबाट क्षति हुन सक्छ। मानिसले छोइरहँदा मूर्ति बिग्रन सक्छ। चोरी वा तोडफोडको जोखिम हुन्छ। पवित्रता र संस्कारको विशिष्टता कमजोर हुन सक्छ। दैनिक प्रदर्शनले पर्वको विशेष अर्थ घटाउन सक्छ। त्यसैले “सधैँ खुला” भन्दा “सधैँ संरक्षित, निश्चित विधिमा खुला” राम्रो सांस्कृतिक नीति हुन सक्छ।
६. कीर्तिपुरमा अहिले पुनःस्थापनाको अर्थ के हो?
यो कुरा झन् महत्वपूर्ण छ। करिब ३ सय वर्षभन्दा लामो समयपछि हाथु भैरवको परम्परा पुनर्जीवित गर्ने प्रयास भएको र नयाँ मूर्ति समुदायको पहलमा निर्माण गरिएको समाचार हालै प्रकाशित भएको छ। त्यसैले यसको स्थापना केवल नयाँ देवताको स्थापना होइन। यसलाई तीन अर्थमा हेर्न सकिन्छ: १. हराएको इतिहासको पुनःपाठ ताम्रपत्रले प्रमाणित गरेको पुरानो परम्परा पुनः सम्झनु। २. लोप भएको संस्कृतिको पुनर्जीवन : मल्लकालीन हाथु हाय्केगु परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउनु। ३. कीर्तिपुरको मौलिक पहिचानको पुनर्स्थापना: बाघभैरवसँगै हाथु भैरवलाई राख्दा कीर्तिपुरको धार्मिक तथा सांस्कृतिक इतिहासको अर्को तह सार्वजनिक हुन्छ। तर यहाँ एउटा सावधानी चाहिन्छ। पुनर्स्थापना भनेको नयाँ कथा बनाएर पुरानो इतिहासमाथि थोपर्नु होइन। ताम्रपत्र, अभिलेख, गुठी परम्परा, स्थानीय मौखिक इतिहास र पुराना संस्कारलाई छुट्टाछुट्टै प्रमाणका रूपमा राखेर पुनर्निर्माण गर्नुपर्छ।
७. मेरो निष्कर्ष
हाथु भैरवलाई केवल “शक्तिशाली भैरव” भनेर प्रचार गर्नु भन्दा यसको वास्तविक ऐतिहासिक अर्थ यस्तो रूपमा बुझाउनु बढी गहिरो हुन्छ: हाथु द्यः सम्भवतः पुरानो आकाश–वर्षा सम्बन्धी देवपरम्पराको प्रतिनिधि हुँदै पछि भैरव परम्परासँग जोडिएको सांस्कृतिक रूप हो। यसको शक्ति चमत्कार प्रमाणित गर्ने कुरामा भन्दा मानव समुदायलाई प्रकृति, सुरक्षा, कृषि, संस्कार र सामूहिक पहिचानसँग जोड्ने सांस्कृतिक शक्तिमा छ। र कीर्तिपुरमा यसको पुनःस्थापना भनेको—“हराएको देवता फर्काउनु मात्र होइन, हराउँदै गएको एउटा सांस्कृतिक स्मृति फर्काउनु हो।” त्यसैले यसको संरक्षण सधैँ खुला राखेर होइन, इतिहास र विधिअनुसार सुरक्षित राखेर, निर्धारित जात्रा तथा संस्कारमा सार्वजनिक गरेर गर्नु बढी उचित देखिन्छ। हालै कीर्तिपुरमा पुनर्निर्मित हाथ्वं भैरवको मूर्ति ल्याइएको र बाघभैरव जात्रामा विधिवत् तान्त्रिक पूजा पश्चात् मुखबाट प्रसाद वितरण गरिएको विवरण पनि सार्वजनिक भएको छ। तर यथास्थानमा छैन । जानकार वा विज्ञसँग सल्लाह अनुरुप स्थापित गरिएन । यसले आउँदो दिन त्यही ठाउँमा भन्ने गलत सन्देश जान सक्छ त्यसमा विचार गर्नु आवश्यक छ । सम्पदा जर्गेना गर्दा स्थानको पनि महत्व हुन्छ ।
