भारत–पाकिस्तान सम्बन्धमा निरन्तर तनाव : शान्तिको पक्षमा नेपालले खेल्न सक्छ महत्त्वपूर्ण भूमिका

दक्षिण एसियाका दुई परमाणु शक्ति सम्पन्न राष्ट्र भारत र पाकिस्तानबीचको सम्बन्ध विगत सात दशकभन्दा बढी समयदेखि तनावग्रस्त रहँदै आएको छ। १९४७ मा बेलायती शासनबाट स्वतन्त्र भएका यी दुई मुलुकबीच चारपटक युद्ध भइसकेको छ, तर स्थायी समाधान भने अझै टाढाको विषय देखिएको छ।

चारवटा युद्ध (१९४७, १९६५, १९७१, र १९९९) मध्ये १९७१ को युद्धबाट बंगलादेशको जन्म भएको थियो, तर अन्य युद्धहरूबाट खासै ठोस उपलब्धि देखिएको छैन। दुवै देशबीचको सीमा विवाद, विशेषगरी कश्मीर मुद्दा, र आतंकवादका घटनाले हजारौं नागरिक तथा सुरक्षाकर्मीको ज्यान लिइसकेको छ।

दक्षिण एशियालाई अस्थिर बनाउने सम्भावना

भारत र पाकिस्तानबीचको वर्तमान तनावले न केवल यी दुई राष्ट्रमा तर सम्पूर्ण दक्षिण एसिया र विश्वकै सुरक्षामा गम्भीर खतरा उत्पन्न गरेको छ। आणविक हतियारको जमघट र युद्धको भाषा प्रयोग भइरहँदा दुवै देशका सर्वसाधारण जनतामा त्रास बढेको छ। युद्धबाट विकास, स्थायित्व र शान्ति प्रभावित हुनुका साथै क्षेत्रीय व्यापार तथा सहकार्यमा पनि असर पर्न थालेको छ।

नेपालको सम्भावित शान्ति भूमिका

नेपाल दक्षिण एशियाको तटस्थ, शान्तिप्रिय राष्ट्रको रूपमा चिनिन्छ। बुद्धको जन्मभूमिको रुपमा चिनिएको नेपालले भारत र पाकिस्तानबीच संवाद र मेलमिलापको लागि एउटा विश्वसनीय मञ्चको रूपमा काम गर्न सक्छ। काठमाडौं वा लुम्बिनीमा उच्चस्तरीय शान्ति सम्मेलन आयोजना गरेर विवादास्पद मुद्दामा छलफल थाल्न सक्ने सम्भावना नेपालसँग छ।

नेपालले आफ्नो असंलग्न परराष्ट्र नीति र शान्तिप्रिय छविका आधारमा सार्क (SAARC) मा नेतृत्वदायी भूमिका निभाउँदै क्षेत्रीय सहकार्यमा बल दिनुपर्ने आवश्यकता बढ्दो छ।

इतिहासबाट सिक्ने समय आएको छ

जर्मनी–फ्रान्स, जापान–दक्षिण कोरिया लगायतका मुलुकहरू ऐतिहासिक शत्रुता पछि सहकार्यमार्फत शान्ति र समृद्धिको बाटोमा हिँड्न सफल भएका छन्। भारत–पाकिस्तानले पनि यस्तै मार्ग अवलम्बन गर्न सक्नेछन्। युद्धको विकल्प शान्ति, संवाद, र कूटनीतिक माध्यमबाट समाधान खोज्नु नै दीर्घकालीन हितमा हुनेछ।

संयुक्त प्रयासको आवश्यकता

विश्व समुदाय, संयुक्त राष्ट्रसंघ, अमेरिका, चीन, रूस, विश्व बैंक र अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषजस्ता शक्तिहरूले भारत र पाकिस्तानलाई युद्ध होइन, विकासको बाटोमा ल्याउन सहयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। नेपालले पनि यस्ता निकायसँग सहकार्य गर्दै दक्षिण एसियाली स्थायित्वको पक्षमा काम गर्न सक्छ।

निष्कर्ष

दक्षिण एसियाको स्थायित्व भारत–पाकिस्तान सम्बन्धमा सुधार र शान्तिमा निर्भर रहेको स्पष्ट हुँदै गएको छ। युद्धको विकल्प शान्ति हो भन्ने सन्देश नेपालले गौतम बुद्धको देशका रूपमा विश्वभर पुर्‍याउने हो भने, नेपालको शान्ति पहलले दुवै देशबीचको दूरी घटाउन सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ।

– एजेन्सीको सहयोगमा